Elm sərhədlərini aşdıqda: beynəlxalq elmi əməkdaşlıq və gənc tədqiqatçıların inkişaf perspektivləri
 Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Kimya İnstitutunun Beynəlxalq Əməkdaşlıq sektorunun əməkdaşı, Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədr müavini Dövlətov Araz   Yeniproqnoz.az-a müsahibə verib. Müsahibəni olduğu kimi dərc edirik.
— Araz müəllim, müasir elmin inkişafında beynəlxalq əməkdaşlığın rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
— Müasir elmin sürətli inkişafı və elmi biliklərin qlobal xarakter daşıması beynəlxalq əməkdaşlığın əhəmiyyətini daha da artırır. Xüsusilə kimya kimi müxtəlif elmi istiqamətlərin kəsişməsində inkişaf edən sahələrdə tədqiqatçıların beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq əməkdaşlıq yalnız bilik və təcrübə mübadiləsi ilə məhdudlaşmır. Bu əməkdaşlıq yeni tədqiqat istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə, müasir elmi metodların öyrənilməsinə, birgə tədqiqatların və layihələrin hazırlanmasına, eləcə də elmi nəticələrin beynəlxalq səviyyədə təqdim olunmasına imkan yaradır.
Mənim fikrimcə, burada əsas meyar əlaqələrin sayından daha çox onların elmi məzmunu, davamlılığı və konkret nəticələrə yönəlməsidir.
— Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Kimya İnstitutunda beynəlxalq əməkdaşlıq hansı istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilir?
— Kimya İnstitutunda beynəlxalq elmi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl iş aparılır. Hazırda Avropa ölkələri, Türkiyə və MDB məkanında fəaliyyət göstərən elmi-tədqiqat qurumları ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi istiqamətində müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir.
Bu proses çərçivəsində qarşılıqlı elmi maraqlar müəyyənləşdirilir, potensial əməkdaşlıq istiqamətləri araşdırılır və gələcək birgə fəaliyyət üçün uyğun mexanizmlər nəzərdən keçirilir.
Əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasında birgə elmi tədqiqatların aparılması, elmi tədbirlərin təşkili, elmi məlumat və təcrübə mübadiləsi, mütəxəssis və tədqiqatçılar arasında peşəkar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, eləcə də beynəlxalq və birgə layihələrdə iştirak imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi yer tutur.
— Hazırda hansı xarici elmi qurumlarla əməkdaşlıq istiqamətində iş aparılır?
— Beynəlxalq əməkdaşlığın coğrafiyası mərhələli şəkildə genişlənir. Hazırda Avropa ölkələrinin elmi-tədqiqat mərkəzləri və digər elmi qurumları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində işlər davam etdirilir. Yeni peşəkar əlaqələrin qurulması, qarşılıqlı elmi maraqların müəyyənləşdirilməsi və gələcək əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması bu prosesin əsas istiqamətlərindəndir.
Eyni zamanda Türkiyə və MDB ölkələrinin elmi qurumları ilə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində də əlaqələr davam etdirilir.
Bu əlaqələrin daha sistemli və uzunmüddətli xarakter alması məqsədilə əməkdaşlığın institusional əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində də müvafiq işlər həyata keçirilir. Bu çərçivədə memorandumların hazırlanması və imzalanması əməkdaşlığın inkişaf mexanizmlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Burada əsas məqsəd yalnız beynəlxalq tərəfdaşlıq coğrafiyasını genişləndirmək deyil, həm də Azərbaycan alimləri, xüsusilə gənc tədqiqatçılar üçün yeni elmi platformalar və əməkdaşlıq imkanları yaratmaqdır.
— Memorandumların imzalanması bu prosesdə hansı əhəmiyyət daşıyır?
— Memorandumlar elmi təşkilatlar arasında əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini və qarşılıqlı fəaliyyət çərçivəsini müəyyənləşdirən mühüm institusional vasitələrdən biridir.
Lakin əməkdaşlığın əsas mahiyyəti sənədin imzalanması ilə yekunlaşmır. Əksinə, belə sənədlər gələcək elmi fəaliyyət üçün müəyyən çərçivə və imkanlar yaradır.
Əsas məqsəd həmin imkanları sonrakı mərhələdə konkret elmi fəaliyyətə çevirməkdir. Birgə tədqiqatlar, elmi tədbirlər, mütəxəssis və tədqiqatçı mübadiləsi, elmi nəşrlər, layihə təşəbbüsləri və digər istiqamətlər əməkdaşlığın praktik nəticələrinin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Bu baxımdan beynəlxalq əməkdaşlığı yalnız formal razılaşmalar deyil, davamlı elmi əlaqələrin və qarşılıqlı inkişafın formalaşdırılması prosesi kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
— Beynəlxalq elmi əlaqələr gənc alimlər üçün hansı imkanları yaradır?
— Bu məsələ mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədr müavini kimi hesab edirəm ki, beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri gənc tədqiqatçıların mövcud elmi imkanlardan faydalanmasına şərait yaratmaqdır.
Beynəlxalq konfranslarda iştirak, xarici həmkarlarla elmi ünsiyyət, təcrübə və elmi mübadilə proqramları, birgə tədqiqatlarda iştirak və elmi nəticələrin beynəlxalq platformalarda təqdim olunması gənc alimlərin peşəkar inkişafına mühüm töhfə verə bilər.
Eyni zamanda belə əlaqələr gənc tədqiqatçıların müxtəlif elmi məktəblərlə tanış olmasına, yeni metod və yanaşmaları öyrənməsinə və öz tədqiqat istiqamətlərinə daha geniş perspektivdən yanaşmasına imkan yaradır.
— Müasir gənc alim üçün yalnız öz ixtisası üzrə biliklər kifayətdirmi?
— Fundamental və peşəkar elmi biliklər, əlbəttə ki, əsas şərtdir. Bununla yanaşı, müasir elmi mühit tədqiqatçıdan əlavə kompetensiyalar da tələb edir.
Xarici dillər, elmi kommunikasiya, elmi məlumatların təhlili, rəqəmsal texnologiyalardan səmərəli istifadə, komanda ilə işləmək və beynəlxalq elmi mühitdə əməkdaşlıq etmək bacarığı müasir tədqiqatçının inkişafında mühüm rol oynayır.
Mən hesab edirəm ki, müasir alim həm öz elmi istiqamətində yüksək peşəkarlığa, həm də müxtəlif elmi mühitlərdə səmərəli əməkdaşlıq etmək bacarığına malik olmalıdır.
— Beynəlxalq əməkdaşlıq gənc tədqiqatçının elmi dünyagörüşünə necə təsir edir?
— Beynəlxalq elmi mühitdə iştirak gənc tədqiqatçının dünyagörüşünün və metodoloji yanaşmalarının inkişafına mühüm təsir göstərə bilər.
Müxtəlif ölkələrin elmi məktəbləri və tədqiqat qrupları eyni elmi problemə fərqli yanaşmalar təqdim edə bilərlər. Bu yanaşmaların öyrənilməsi gənc alimə yeni metodları mənimsəmək, mövcud tədqiqat istiqamətlərini müqayisəli şəkildə qiymətləndirmək və öz elmi fəaliyyətini daha geniş kontekstdə inkişaf etdirmək imkanı verir.
Bu baxımdan beynəlxalq əməkdaşlıq həm də elmi düşüncənin inkişafı və tədqiqatçının dünyagörüşünün zənginləşdirilməsi üçün mühüm vasitədir.
— Beynəlxalq elmi əməkdaşlıqda insan amilinin rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
— Elmi əməkdaşlığın əsasını, nəticə etibarilə, insanlar və onların peşəkar münasibətləri təşkil edir.
Qarşılıqlı etimad, peşəkarlıq və ümumi elmi maraqlar əsasında qurulan əlaqələr uzunmüddətli əməkdaşlığın əsasını təşkil edir.
Elmi tədbirlər, konfranslar və peşəkar görüşlər yeni əlaqələrin yaranması üçün mühüm platformalardır. Bəzən bir elmi müzakirə və ya peşəkar tanışlıq gələcəkdə daha geniş əməkdaşlıq istiqamətinin formalaşmasına zəmin yarada bilər.
— Bu baxımdan elmi diplomatiyanın rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
— Elmi diplomatiya müxtəlif ölkələrin elmi icmaları arasında əlaqələrin inkişafına mühüm töhfə verə bilər.
Elm müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçıların bilik və təcrübə mübadiləsi aparması, aktual elmi problemləri müzakirə etməsi və birgə həll yolları axtarması üçün ortaq platforma yaradır.
Bu baxımdan beynəlxalq elmi əməkdaşlıq yalnız tədqiqat nəticələrinin əldə olunmasına deyil, həm də uzunmüddətli peşəkar və institusional əlaqələrin inkişafına xidmət edir. Elmi diplomatiyanın gücü də məhz bu əlaqələri qarşılıqlı anlaşma və etimad üzərində inkişaf etdirmək imkanında özünü göstərir.
— Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının bu prosesdə əsas rolunu nədə görürsünüz?
— Şuranın əsas istiqamətlərindən biri gənc alim və mütəxəssislərin elmi və peşəkar inkişafına dəstək göstərməkdir.
Gənc tədqiqatçıların elmi müzakirələrə cəlb olunması, təcrübə mübadiləsinin təşviqi, müxtəlif elmi təşəbbüslərdə iştirakının dəstəklənməsi və onların beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiyası mühüm istiqamətlərdəndir.
Eyni zamanda gənclərin təşəbbüskarlığının dəstəklənməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc alim mövcud imkanlardan istifadə etməklə yanaşı, yeni elmi ideyalar irəli sürməli və onların reallaşdırılmasında fəal iştirak etməlidir.
— Sizcə, müasir gənc alim üçün hansı keyfiyyətlər daha vacibdir?
— İlk növbədə elmi maraq, təşəbbüskarlıq, məsuliyyət və davamlı inkişaf istəyi mühüm keyfiyyətlərdir.
Elm daim yenilənir. Buna görə tədqiqatçı öz biliklərini mütəmadi şəkildə artırmalı, yeni metod və texnologiyaları öyrənməli və beynəlxalq elmi yenilikləri izləməlidir.
Bununla yanaşı, elmi etika, akademik dürüstlük, məsuliyyət və komanda ilə işləmək bacarığı müasir tədqiqatçının peşəkar fəaliyyətinin vacib prinsiplərindəndir.
— Beynəlxalq əməkdaşlığın səmərəliliyini hansı göstəricilərlə qiymətləndirmək olar?
— İlk növbədə əldə olunan elmi və peşəkar nəticələrlə.
Birgə tədqiqatların həyata keçirilməsi, elmi nəşrlərin hazırlanması, birgə layihələrdə iştirak, elmi tədbirlərin təşkili, tədqiqatçı və mütəxəssis mübadiləsi, eləcə də gənc alimlər üçün yeni imkanların yaradılması mühüm göstəricilərdir.
Eyni zamanda beynəlxalq əlaqələrin yalnız sayına deyil, onların keyfiyyətinə, davamlılığına və konkret elmi nəticələrə çevrilmə potensialına diqqət yetirmək vacibdir.
— Sonda, yeni nəsil gənc alimi necə təsəvvür edirsiniz?
— Mən yeni nəsil gənc alimi peşəkar, təşəbbüskar, tənqidi düşünə bilən, yeni biliklərə açıq və beynəlxalq əməkdaşlığa hazır bir tədqiqatçı kimi təsəvvür edirəm.
O, öz elmi istiqamətini dərindən bilməklə yanaşı, multidissiplinar yanaşmalara açıq olmalı, müxtəlif elmi məktəblərin təcrübəsindən faydalanmalı və əldə etdiyi bilikləri yeni elmi nəticələrin əldə olunmasına yönəltməlidir.
Hesab edirəm ki, gələcəyin elmi nailiyyətləri yalnız fərdi nəticələr hesabına deyil, elmi əməkdaşlıq, qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi və birgə tədqiqatlar əsasında formalaşacaq.
Elm sərhədləri aşdıqda yeni biliklər, yeni elmi əlaqələr və yeni imkanlar yaranır. Əsas məsələ isə bu imkanları konkret elmi nəticələrə çevirməkdir. İnanıram ki, gənc tədqiqatçıların beynəlxalq elmi əməkdaşlığa fəal cəlb olunması onların peşəkar inkişafına, yeni elmi təşəbbüslərin formalaşmasına və Azərbaycanın elmi potensialının daha da gücləndirilməsinə mühüm töhfə verəcək.
Beynəlxalq əməkdaşlıq bizim üçün yalnız mövcud elmi əlaqələrin genişləndirilməsi deyil, həm də Azərbaycan elminin gələcəyinə qoyulan sərmayədir. Bu baxımdan əsas məqsəd davamlı elmi tərəfdaşlıqlar qurmaq, gənc tədqiqatçılar üçün yeni imkanlar yaratmaq və əldə olunan əməkdaşlıqları real elmi nəticələrə çevirməkdir.